skip to Main Content

Wat is de staat van jouw onderwijs?

De boodschap in het jaarlijkse rapport van de Onderwijsinspectie over de Staat van het Onderwijs was weer alarmerend. Binnen twee jaar moeten de basisvaardigheden van leerlingen omhoog. Voordat we nu in de hoogste versnelling gaan, moeten we niet eerst het onderwijs als systeem onder de loep nemen? In plaats van kijken naar de resultaten op losse onderwijselementen, de gehele samenhang doorgronden zodat we tot structurele onderwijsoplossingen kunnen komen? Een blog van onderwijsadviseur Irma Jacet over wat systeemdenken kan toevoegen aan het onderwijs.

Inspectie: basisvaardigheden ondermaats

Er kwamen veel reacties vanuit onderwijsland op het rapport van de Onderwijsinspectie. In de Staat van het Onderwijs zijn ze erg kritisch over het reken- en taalonderwijs. De basisvaardigheden van leerlingen zijn ondermaats, we doen het slechter dan de landen om ons heen. Volgens de Onderwijsinspectie kunnen we het tij echter nog keren in de komende twee jaar. Althans, als we niet te veel nieuwe dingen vragen van het onderwijs, maar ons focussen op het vergroten van de expertise van de leerkracht en schoolleider

Druk op het onderwijs

Veel zaken uit de Staat van het Onderwijs zijn herkenbaar. Zonder twijfel liggen er kansen om ons onderwijs verder te versterken. De oplossing om meer te focussen op basisvaardigheden is natuurlijk mooi concreet, maar het is helaas niet zo simpel als de Onderwijsinspectie het schetst. Het onderwijs staat al langer onder druk door het lerarentekort en de coronapandemie kwam daar nog eens bovenop. De reflectie hierop ontbreekt naar mijn inziens in de Staat van het Onderwijs. Als moeder en onderwijsadviseur heb ik veel verschillende scholen gevolgd tijdens de coronapandemie en heb diep respect voor hoe het onderwijspersoneel zich heeft ingezet. In de afgelopen twee jaar hebben zij – met een zwaar tekort van zowel schoolleiders als leerkrachten – zich volledige gegeven om het onderwijs, zo goed als mogelijk, te continueren.

Denken vanuit het systeem

Het is logisch dat we niet de focus hebben kunnen aanbrengen die nodig was, omdat we met man en macht bezig waren om het onderwijs en de leerlingen overeind te houden. De toon in de Staat van het Onderwijs is vrij negatief en gericht op resultaten van losse onderwijselementen. Als we tot structurele onderwijsoplossingen willen komen, moeten we dan niet eerst de gehele samenhang met elkaar doorgronden? Naar mijn idee kan het systeemdenken hier een belangrijke rol in spelen. De systemische zienswijze brengt dingen met elkaar in verband. In plaats van enkel rekening te houden met afzonderlijke elementen (zoals het lerarentekort, de opbrengsten of het leerkrachtengedrag), gaat het bij systeemdenken om de relaties tussen de onderdelen en hun onderlinge wisselwerking. Deze manier van denken is nodig om de juiste keuzes te maken voor duurzame interventies.

Kijken onder het topje van de ijsberg

Het onderwijssysteem is complex. Na twintig jaar in het onderwijs leer ik nog steeds iedere dag dingen bij. Wat ik zie is dat als we druk ervaren in het onderwijs, de sterke neiging ontstaat om snel in de oplossing te stappen. We reageren en anticiperen op het ‘zichtbare’; het topje van de ijsberg (Schaveling, Bryan & Goodman, 2012). We willen snel resultaat zien bij de leerlingen en de handen uit de mouwen steken. Reageren is de primaire reactie van de meeste mensen en organisaties op een uitdaging. Ook ik voel die behoefte regelmatig en moet dan bewust een stapje terug doen. Reflecteren en vragen stellen. Wat is nu precies de uitdaging en zijn de oplossingen die we gekozen hebben dan wel de juiste? Of zijn er wellicht andere oplossingen die ons beter zouden helpen?

Symptoombestrijding

Symptoombestrijding óf duurzame verandering?

Naar mijn idee staan schoolteams te trappelen om gezamenlijk stappen vooruit te doen. Voordat iedereen nu in de hoogste versnelling in de oplossing schiet, is het naar mijn idee goed om als bestuur en als school na deze twee jaar eerst eens zicht te krijgen op hoe je ervoor staat. Vanuit dit overzicht kun je de juiste keuzes maken en insteken op duurzame verandering in plaats van kortetermijnoplossingen. Kortom, niet direct reageren en anticiperen op het zichtbare, maar reframen, redesignen en regenereren van het onzichtbare in de ijsberg (Schaveling, Bryan & Goodman, 2012). Dat vraagt van ons om met een andere bril naar de werkelijkheid te kijken en te onderzoeken of onze aannames die ten grondslag liggen aan onze werkwijzen in het onderwijs nog wel geldig zijn.

Samen vragen stellen en zoeken naar oplossingen

Probeer deze ijsberg als schoolleider niet solitair te doorgronden. Om onder de oppervlakte te komen, is het juist belangrijk om het onderwijsteam te betrekken bij het stellen van vragen en het kijken naar oplossingen. Betrek de belangrijkste belanghebbenden van je organisatie om een brede blik op de hele organisatie en zijn context te krijgen. Stel samen zichtbare en onzichtbare vragen, zoals:

  • Wat speelt er bij ons op school/bestuur?
  • Hoe staat het schoolleiderstekort er in onze regio voor, welke invloed gaat dit hebben?
  • Hoe staat het met de werkdruk en wat kunnen we hieraan verbeteren?
  • Hoe hoog is de kwaliteit van de lessen en de ondersteuning van de lessen in de school?
  • Hoe is het gesteld met het pedagogisch klimaat?
  • Hoe gaat het met de leerlingen, hun leefomgeving?
  • Hoe wordt de school aangestuurd? Hoe efficiënt is alles georganiseerd?
  • Welke functie hebben scholen in de maatschappij? Is dit nog passend?
  • Wat zijn nu de grootste problemen in de maatschappij? Welke rol kan onderwijs hierbinnen hebben?
Duurzame verandering

Snelle opbrengsten of duurzame verandering?

Ter afsluiting een kort voorbeeld om te laten zien waarom het van belang is soms een stapje terug te doen voordat je weer een stap vooruitzet. Een school maakt de keuze om leerkrachten in brede zin volop te gaan professionaliseren. De lat ligt hoog; de kwaliteit van de taal en rekenlessen moeten op korte termijn omhoog. Er zijn duidelijke schoolambities gesteld. Er is volop geïnvesteerd in scholing en coaching. Leerkrachten maken zichtbaar progressie en het MT stuurt het team goed aan. De opbrengsten stijgen op korte termijn al licht. Een jaar later blijkt dat het leerkrachtentekort de school echt de das om doet. De werkdruk neemt toe en als gevolg stijgt het ziekteverzuim. De school is genoodzaakt om hun onderwijs anders te organiseren via unit onderwijs met vakspecialisten en onderwijsassistenten op de leerpleinen. Ze besluiten hun professionaliseringsplan om te buigen per specialismen. Had de school niet beter kunnen anticiperen op het onderliggende probleem, het tekort aan leerkrachten, voordat ze nieuwe stappen zetten in professionalisering? Natuurlijk is dit voorbeeld wat kort door de bocht, maar ik hoop dat de strekking helder is. Vaak kiezen we voor de kortetermijnoplossing. Dat geeft snel resultaat. Terwijl als we een stapje terug doen en overzicht krijgen van het systeem, we wellicht wel heel andere en vooral duurzamere keuzes hadden gemaakt.

Hoe staat het met jouw onderwijs?

Kortom, ik lees de Staat van het Onderwijs met wat kromme tenen. Ik herken de kansen, maar ik mis het overzicht van de problemen in ons onderwijssysteem. Iets wat nodig is alvorens we stappen nemen om interventies te doen. Ik denk dat het goed is als de Staat van het Onderwijs in het volgende rapport begint met een analyse en visie op het onderwijssysteem in z’n geheel: ‘De staat van het onderwijssysteem’. Dus wat mij betreft: neem de aanbevelingen vanuit de Staat van het Onderwijs zeker serieus, maar blijf wel als school/bestuur kritisch nadenken en je gezonde verstand gebruiken. Wat zijn de uitdagingen binnen onze school? Waar liggen de kansen en wat wordt dan onze oplossing voor de lange termijn?

Hulp nodig bij verbetertrajecten?

Klaarr begeleidt scholen bij het vormgeven van toekomstbestendig onderwijs. We starten vaak met een nulmeting en kijken vervolgens samen op welke punten het onderwijs verbeterd kan worden. Meer weten? Neem gerust contact op.

Irma Jacet

Irma Jacet

Irma Jacet is onderwijsadviseur en manager Educatie Ontwikkeling. Daarnaast is ze adviseur bij de PO-raad. Irma heeft gewerkt in verschillende leidinggevende functies binnen het onderwijs en ondersteunt scholen nu met veel energie bij het vormgeven van toekomstbestendig onderwijs.

Back To Top
Contact

Vrijblijvende afspraak

Contact

Vrijblijvende afspraak

Maak een vrijblijvende afspraak

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.